COP31: Η κυκλική οικονομία και η κλιματική δράση ως ασπίδα προστασίας για τη Μεσόγειο

Καθώς η Τουρκία ετοιμάζεται να φιλοξενήσει τη σύνοδο του ΟΗΕ για το κλίμα (COP31) στην Αττάλεια, από τις 9 έως τις 20 Νοεμβρίου, η χελώνα καρέτα-καρέτα υπενθυμίζει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την επείγουσα ανάγκη για δράση απέναντι στην κλιματική κρίση. Κάτω από τον έναστρο ουρανό της μεσογειακής ακτής της Τουρκίας, νεογέννητα χελωνάκια καρέτα-καρέτα βγαίνουν από την άμμο και κατευθύνονται προς τη θάλασσα. Το ταξίδι τους αποτελεί μέρος ενός αρχέγονου φυσικού κύκλου, ο οποίος όμως απειλείται ολοένα και περισσότερο από την κλιματική αλλαγή, τη ρύπανση από πλαστικά και την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Η χελώνα καρέτα-καρέτα, που φωλιάζει στις ακτές της Μεσογείου, θα είναι η μασκότ της COP31. Η παρουσία της αντανακλά την έμφαση που δίνει η σύνοδος στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, στα μηδενικά απόβλητα και στην κυκλική οικονομία, καθώς κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και επενδυτές συγκεντρώνονται για να επιταχύνουν τη μετάβαση σε ένα πιο βιώσιμο οικονομικό μοντέλο.

Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Τα παγκόσμια απόβλητα πλαστικού ξεπερνούν τους 450 εκατομμύρια τόνους ετησίως, ενώ ο ΟΗΕ προειδοποιεί ότι τα δύο τρίτα προέρχονται από προϊόντα μικρής διάρκειας ζωής, μεταξύ των οποίων και τα πλαστικά μιας χρήσης. Χωρίς πιο αποφασιστική δράση, ο όγκος των αποβλήτων ενδέχεται να σχεδόν τριπλασιαστεί έως το 2060.

Καθώς οι διαπραγματεύσεις για μια νομικά δεσμευτική παγκόσμια συνθήκη για τα πλαστικά παραμένουν σε αδιέξοδο, η COP31 προσφέρει την ευκαιρία να αναδειχθεί πώς κυβερνήσεις και επιχειρήσεις μπορούν να περιορίσουν τα απόβλητα, να εξοικονομήσουν πόρους και να αναπτύξουν πιο κυκλικές οικονομίες. Η πρόκληση δεν είναι απλώς να παράγουμε λιγότερα απόβλητα, αλλά να επανεξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται, χρησιμοποιούνται, επαναχρησιμοποιούνται και ανακτώνται τα υλικά.

Η προειδοποίηση της Μεσογείου

Για τους επιστήμονες που εργάζονται στις ακτές της Τουρκίας, η χελώνα καρέτα-καρέτα αποτελεί έναν ορατό δείκτη της υγείας της Μεσογείου. Η περιοχή καταγράφει μακροχρόνια τάση αύξησης της θερμοκρασίας από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, ενώ τα ολοένα εντονότερα θαλάσσια κύματα καύσωνα απειλούν την αλιεία και τις παράκτιες κοινότητες.

Η άνοδος της θερμοκρασίας μεταβάλλει επίσης τις συνθήκες αναπαραγωγής των θαλάσσιων χελωνών. Το φύλο των νεοσσών καθορίζεται από τη θερμοκρασία της άμμου γύρω από τα αυγά τους: οι θερμότερες φωλιές παράγουν περισσότερα θηλυκά, γεγονός που προκαλεί ανησυχία για τη μακροπρόθεσμη ισορροπία των πληθυσμών τους.

Σε πενταετή διδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Παμούκαλε στην Τουρκία, η ερευνήτρια οικολόγος Άϊφερ Σιρίν διαπίστωσε ότι η άνοδος της θερμοκρασίας συνδέεται με πρωιμότερη ωοτοκία, μικρότερη περίοδο επώασης και υπεροχή των θηλυκών νεοσσών.

Στην παραλία Πατάρα, περίπου το 70% των νεοσσών καρέτα-καρέτα ήταν κατά μέσο όρο θηλυκά. Στην παραλία Ιζτούζου, η θερμοκρασία στις φωλιές έχει αυξηθεί σχεδόν κατά έναν βαθμό Κελσίου τις τελευταίες δύο δεκαετίες, σύμφωνα με τον θαλάσσιο βιολόγο Γιακούπ Κάσκα.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η συνεχιζόμενη άνοδος της θερμοκρασίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε τόσο μικρό αριθμό αρσενικών, ώστε να μην είναι πλέον δυνατή η επιτυχής αναπαραγωγή. Όταν η θερμοκρασία στις φωλιές ξεπερνά τους 30 βαθμούς Κελσίου, αυξάνεται και ο κίνδυνος θανάτου των εμβρύων.

«Οι θαλάσσιες χελώνες αποτελούν για εμάς ένα πολύ άμεσο σύστημα προειδοποίησης», δήλωσε η Σιρίν, εξηγώντας ότι η εξάρτησή τους τόσο από τη στεριά όσο και από τη θάλασσα τις καθιστά ιδιαίτερα ευαίσθητες στις περιβαλλοντικές αλλαγές.

Οι απειλές δεν περιορίζονται στην κλιματική αλλαγή. Τα αλιευτικά δίχτυα, η θαλάσσια κυκλοφορία και τα πλαστικά απορρίμματα θέτουν σε κίνδυνο τις χελώνες σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Στο κέντρο περίθαλψης Ντεκάμερ, κοντά στο Ιζτούζου, κτηνίατροι περιθάλπουν χελώνες που έχουν τραυματιστεί από προπέλες σκαφών. Ο Κάσκα ανέφερε ότι το 60% των χελωνών που μεταφέρονται στο κέντρο έχει τουλάχιστον πέντε κομμάτια πλαστικού στο πεπτικό του σύστημα.

«Το να πετάς μια πλαστική σακούλα στη θάλασσα είναι σαν να πυροβολείς τις χελώνες», είπε.

Από τα απόβλητα στην κυκλική οικονομία

Οι πιέσεις που αντιμετωπίζει η άγρια ζωή της Μεσογείου συνδέονται στενά με το ευρύτερο πρόβλημα της διαχείρισης αποβλήτων και της κατανάλωσης πόρων. Η πλαστική ρύπανση αναδεικνύει τα όρια ενός οικονομικού μοντέλου που βασίζεται στην παραγωγή, την κατανάλωση και την απόρριψη υλικών.

Η κυκλική οικονομία επιδιώκει να αντικαταστήσει αυτό το μοντέλο, παρατείνοντας τη διάρκεια ζωής των προϊόντων, περιορίζοντας την περιττή κατανάλωση και ανακτώντας υλικά για επαναχρησιμοποίηση. Στην COP31, τα μηδενικά απόβλητα και η κυκλικότητα αναμένεται να βρεθούν στο επίκεντρο των συζητήσεων. Κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και επενδυτές θα έχουν την ευκαιρία να παρουσιάσουν πρωτοβουλίες για τη μείωση των αποβλήτων, τη βελτίωση της αποδοτικής χρήσης των πόρων και την προώθηση πιο βιώσιμων συστημάτων παραγωγής. Τέτοιες προσπάθειες θα μπορούσαν επίσης να περιορίσουν τις περιβαλλοντικές πιέσεις στις παράκτιες κοινότητες, όπου ο τουρισμός, η αλιεία και τα θαλάσσια οικοσυστήματα είναι στενά αλληλένδετα.

Η πρόκληση θα είναι να μετατραπούν οι εθελοντικές πρωτοβουλίες σε μετρήσιμα αποτελέσματα. Καθώς οι διεθνείς διαπραγματεύσεις για μια παγκόσμια συνθήκη για τα πλαστικά παραμένουν στάσιμες, η COP31 θα μπορούσε να ενισχύσει τη δυναμική της συνεργασίας μεταξύ κυβερνήσεων, βιομηχανίας και κοινωνίας των πολιτών.

Πέρα από τα ορυκτά καύσιμα

Η σύνοδος θα πραγματοποιηθεί επίσης σε μια περίοδο ανανεωμένων προσπαθειών για την επιτάχυνση της μετάβασης μακριά από τα ορυκτά καύσιμα. Πριν από την COP31, η Βραζιλία, που φιλοξένησε την COP30 το 2025, δημοσίευσε έναν οδικό χάρτη για τη σταδιακή απεξάρτηση των χωρών από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.

Το κείμενο χαρακτηρίζει τη μετάβαση επείγουσα και εφικτή, προτείνοντας ένα κοινό πλαίσιο ώστε οι χώρες να καταρτίσουν σχέδια και να μετασχηματίσουν τα ενεργειακά τους συστήματα μεταξύ 2028 και 2033. Αναγνωρίζει ότι οι χώρες αντιμετωπίζουν διαφορετικές οικονομικές συνθήκες, αλλά υποστηρίζει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να ξεκινήσουν αμέσως τον σχεδιασμό.

Στην COP30, στο Μπελέμ, σχεδόν 200 χώρες υιοθέτησαν τελική συμφωνία που δεν έκανε ρητή αναφορά στα ορυκτά καύσιμα, έπειτα από αντιδράσεις μεγάλων πετρελαιοπαραγωγών κρατών. Η πρωτοβουλία της Βραζιλίας επιδιώκει να βασιστεί στη δέσμευση για μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα στα ενεργειακά συστήματα, η οποία συμφωνήθηκε στην COP28 στο Ντουμπάι το 2023.

Μια νέα δεσμευτική συμφωνία για τα ορυκτά καύσιμα θεωρείται απίθανη στην COP31. Αντίθετα, η Τουρκία και η Αυστραλία, που συντονίζει τις διαπραγματεύσεις, προωθούν εθελοντικές προσπάθειες για την επέκταση του εξηλεκτρισμού και τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Ο οδικός χάρτης της Βραζιλίας αναμένεται να συζητηθεί στη σύνοδο ως κάλεσμα για δράση και όχι ως κείμενο επίσημων διαπραγματεύσεων.

Για την Τουρκία, η φιλοξενία της COP31 αποτελεί επίσης ευκαιρία να αναδείξει τις κλιματικές της φιλοδοξίες. Η χώρα έχει θέσει στόχο μηδενικών καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2053 και έχει αναδείξει την επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε βασικό στοιχείο της στρατηγικής της.

Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος θα αποτελέσει επίσης προτεραιότητα. Οι χελώνες καρέτα-καρέτα διασχίζουν εθνικά σύνορα. Η προστασία τους απαιτεί, επομένως, συνεργασία μεταξύ των χωρών της Μεσογείου.

Από τις δεσμεύσεις στην πράξη

Στο Ιζτούζου, εθελοντές παρακολουθούν τις φωλιές όλη τη νύχτα, προστατεύοντας τα αυγά και βοηθώντας τους νεοσσούς να φτάσουν στο νερό. Περίπου 30.000 νεοσσοί μπαίνουν στη θάλασσα κάθε περίοδο από εκατοντάδες φωλιές, όμως η επιβίωσή τους εξαρτάται και από άλλους παράγοντες. Κάποιοι θα χαθούν σε αλιευτικά δίχτυα, από τη ρύπανση με πλαστικά ή από συγκρούσεις με σκάφη. Άλλοι μπορεί να επιβιώσουν και να επιστρέψουν δεκαετίες αργότερα για να φωλιάσουν στις ίδιες ακτές.

Το μέλλον τους θα εξαρτηθεί εν μέρει από το αν οι κυβερνήσεις θα μπορέσουν να μετατρέψουν τις κλιματικές δεσμεύσεις σε αποτελεσματική δράση. Θα δοκιμάσει, επίσης, κατά πόσο οι χώρες μπορούν να περάσουν από τις διακηρύξεις σε πρακτικές λύσεις για την κλιματική αλλαγή, την απώλεια βιοποικιλότητας και την κατανάλωση πόρων.

Με πληροφορίες από Reuters, France24

www.ertnews.gr